Piyasa Çeşitlerinden Tekel (Monopol) Piyasası

Bundan önceki yazımda piyasaları sınıflandırıp tam rekabet piyasasını açıklamıştım. Bu yazımda rekabetin hiç olmadığı Monopol “Tekel” piyasasını açıklayacağım.

Bazı iktisatçılar Tekel Piyasasını “İngilizcesi: Monopoly market” eksik rekabet piyasasının içinde değerlendirirken, bir kısım iktisatçılar başlı başına bir pazar çeşidi olarak değerlendirir.

Bu piyasa çeşidinde tek alıcı mı, tek satıcı mı, kastedildiğini ayırt etmek için; litaratür de tek alıcıya “Monopson”. Tek satıcıya “Monopol” denmektedir.

Türkçemizde bu piyasa çeşidi “Tekel” olarak adlandırılmıştır. Yakın zamana kadar da “Tekel” unvanı ile tütün ve alkol piyasasını elinde tutmuştur.

Pazar çeşidini sınıflandırırken en belirgin özelliğin fiyat oluşumu olduğunu daha önce belirtmiştim. Bu piyasa çeşidinin belirgin özelliklerini incelediğimiz zaman ise:

-Bu piyasa çeşidinde belli bir malın bir tek arz edeni veya talep edeni vardır. Dolayısıyla pazar fiyatını da tek arz edeni veya tek talep edeni olduğu içinde fiyatı tek başına arz veya talep miktarlarını dikkate almadan belirler. Örnek verecek olur isek ülkemiz de doğal gazı piyasaya tek arz eden Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) olduğu için istediği fiyattan tüketicilere arz ediyor. Bu yönüyle “monopol”dür.

Elektrik üretiminde birden fazla arz eden olmasına rağmen ilk önce Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi (TEDAŞ) üretilen bütün elektriği (Talep) alıp daha sonra piyasaya arz ettiği için de bu yönüyle “monopson”dur.

Monopol piyasasını oluşturan faktörleri şöyle sıralayabiliriz:

Devlet bazı durumlarda bazı malların üretimini yalnızca belirli firmaların tekeline bırakabilir. Örnek: Ülkemizde petrol üretimini yalnızca TPAO (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı) yapmaktadır. Buda ülkemizde oluşmuş monopoldür.

Patent hakkı uygulamaları da monopol piyasasının doğmasına sebep olur.

Devlet tarafından verilen üretim teşvikleri veya vergi muafiyetleri. Bu şekilde oluşan monopol piyasalar çok uzun ömürlü olmamaktadır.

Hammadde kaynaklarına yakınlığı veya elinde sahipliği de monopol oluşturur.

Bazı durumlarda piyasaya kontrolsüz giren firmalar bir süre sonra arz fazlalığı veya kötü yönetimden kaynaklanan sorunlar nedeniyle piyasadan çekilirler. En son kalan firma doğal olarak monopol oluşturur.

Sonuç olarak: Günlük hayatta iktisat teorilerinde olduğu gibi ne mutlak tam rekabet piyasasına ne de mutlak tekel piyasasına rastlamak mümkün değildir. İlla az da olsa bir yönüyle eksikliği mevcuttur.

Her iki piyasanın da iyi ve kötü uygulayıcıları olabilir bu da teorilerin yanlışlığının sebebi değildir. Uygulamada ki bireylerin kişisel tutumları olabilir. Biz tüketicilerin lehine davranan uygulayıcılar ile karşılaşarak bütçemizin korunması gerekmektedir.

Gelecek yazılarımızda görüşmek üzere hoşça kalınız.