Hilafet ve Saltanattan Cumhuriyet’e-II

Yayınlama: 09.11.2026
Düzenleme: 16.11.2026 18:10
A+
A-

HİLAFET VE SALTANATTAN CUMHURİYET’E (2)

b) Dinî Veya Şer’î Devlet Olur mu?

“İslam, bir din olarak devlet ve yönetim biçimlerine ilişkin bir belirleme getirmek yerine genel ilke ve amaçlar koymakla yetinmiş, insanlara da hem bu ilke ve amaçları hem de zamanın şartlarını dikkate alarak kendi yönetim biçimlerini belirleme ve düzenleme hak ve yetkisini bırakmıştır. İslam’ın bu yaklaşımı siyaset ve yönetim konusunda teori ve model belirlemenin değil, ona da yön ve içerik kazandıracak olan zihniyet değişiminin ve dünya görüşünün önemli olduğunu vurgulamaya çalışır. …” (İlmihal II İslam ve Toplum, s. 301).

Peygamber ve adil halifeler ile kimi liyakatlı sultanlar dönemi hariç tutulursa bu zihniyet değişimi ve dünya görüşü, geçmişte Müslüman yöneticilere, İslam’ın koyduğu ilke ve amaçlardan hareketle insan haklarına dayalı, adil ve milletin bütün bireylerini kucaklayan, herkesin örnek aldığı bir yönetim şekli belirleyebilme imkânı vermiş midir? Yoksa Nebevi Hilafetin saltanata dönüştürülmesiyle Kur’an ‘ın ilke ve prensipleri yerine, Bizans ve Acem saraylarının ilke ve prensipleri peşine mi düşülmüştür?

Biz maalesef ikincisinin yapıldığı kanaatindeyiz.

“…Hz. Peygamber kendinden sonra ümmetinin nasıl devam edeceği ve yerine kimin seçileceğine dair herhangi bir şey söylememiştir. Bu konuda kendisine ısrarlı sorular bile yönetildiği halde O, bu konuyu ümmetin iradesine bırakmayı uygun görmüştür. Eğer halifeler veya ne ad verilirse verilsin yöneticiler, O’nun peygamberliğinin de vekilleri olmuş olsalardı, bu önemli konuyu Hz. Peygamber’in bir esasa bağlaması gerekirdi ki, o takdirde İslam’da bir teokrasiden (din davleti) bahsetmek mümkün olabilirdi. …” (Harun Özdemirci-Yaşar Çollak, Din-Devlet Din-Siyaset İlişkisi, s. 39, DİBY).

Peygamberimizden sonra yönetime gelen ilk dört halifenin babadan oğula değil, seçimle iş başına gelmesi, her halifenin seçiliş şeklinin farklı olması, halktan değişik şekillerde biat, onay alınmaya çalışılması, bu konuda Kur’an ve Sünnette bir çerçeve olmadığını da göstermektedir.

Diğer taraftan Müslüman Türk topluluklarının kurduğu Selçuklu ve Osmanlı devletleri, halkı, dinî veya şer’î hukuktan ziyade örfî hukuka göre yönetmeye çalışmışlardır.

“Selçuklularda şer’î hükümlerin yanı sıra örfî hukuk kendine geniş bir yer bulmuştur. Sultanî emirler adı verilen hükümler, bu dönemde şeriat ile yan yana bir sivil hukuk alanını oluşturmuştur. Bu yeni eğilim siyaset teorisi üzerine kitap yazmış, devrin büyük bilginlerinin de eserlerine yansımıştır. Örneğin el-Maverdî, şeriatın uygulamasını teminat altına alan bir araç olarak ve Müslüman toplumun iyiliği ve bekası için dinden kaynaklanmayan bir kuvvetin gerekliliğini savunmuştur. …

Günümüzün ünlü Osmanlı tarihçisi Halil İnalcık, Osmanlı devletinin, Sultanın otoritesinin bağımsız niteliğini ve bağımsız kanun yapma yetkisini savunduğunu, devlet işlerinin ve kamu hukukunun şer’î hukuk karşısında bağımsızlık kazanma hususunda, daha önceki İslam devletlerinden daha çok ileriye gittiğini kaydetmektedir. Ona göre, Osmanlı devleti de daha ziyade örfî hukuk kuralları üzerine kurulmuştur. Özellikle Fatih’ten sonra, sultanlar devleti örf kaynaklı fermanlar, kanunnameler yoluyla sosyo-ekonomik şartların icaplarına göre yönetmişlerdir…” (Halil İnalcık, Şeriat ve Kanun, Din ve Devlet, İslamiyat, 1998, 1/4, s. 138-139’dan Harun Özdemirci-Yaşar Çollak, AGE, s. 36-37).

Dolayısıyla Selçuklular ve Osmanlılar, şer’î hukukun yanında ondan daha yoğun, daha fazla uygulanan bir örfî hukuk oluşturmuşlardır.

Bu açıklamalardan anlaşılıyor ki, Kur’an ve İslam’da dini ve şer’î bir devlet yoktur. Özellikle Selçuklulardan itibaren halkın ihtiyaçları göz önüne alınarak örfî hukuk denilen bir yönetim anlayışı da önem kazanmıştır. Buradan hareketle Kur’an’da din devletinin olmadığını söylemek mümkündür.

“… İslam’a göre; yönetici, Allah’ın vekili / temsilcisi olamaz, yönetici, halkın vekili olup, bu yetkiyi Allah adına değil, halk adına ve halk için kullanır. Yaptığı işlerden de şahsen sorumlu olup, icraatını Allah’a fatura edemez. Onun içindir ki İslam’da, kilise gibi Tanrı adına istediğini yönetici olarak atayan ve devlete müdahale eden bir kurum yoktur. …” (Doç. Dr. Hasan Elik, Dini Özünden Okumak, s.133).

“Müslümanlar kimseyi Müslüman olmaya veya Müslüman gibi davranmaya zorlayamazlar. Tam tersine, herkese inandığı gibi yaşama imkânı verirler/vermekle yükümlüdürler. Bu böyle olduğu için Müslümanların devleti, din devleti, yani teokratik devlet olamaz. Onlar insanları Allah adına değil, kendi adlarına yönetirler. İyi yöneten sevap kazanır, kötü yöneten ise onun sorumluluğunu üstlenir.” (Prof. Dr. Abdülaziz Bayındır, Din ve Devlet ilişkileri, s.14).

Peki, Kur’an ve İslâm şer’î bir devlet yönetimi emretmediğine göre Hz. Peygamber’in Medine’de kurduğu devlet, nasıl bir yönetim şekline sahipti?

“Kur’an’ın öngördüğü sisteme, çağımızın söylemiyle ‘hukuk devleti’ diyebiliriz. Kur’an, idarecilerden hukuka riayet etmelerini istemektedir. ‘Ey inananlar, Allah için adaleti ayakta tutup gözeten şahitler olun. Bir topluluğa olan öfkeniz sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Âdil olun…’ (Maide, 5/8). ‘Ey iman edenler, kendiniz, ana-babanız ve yakınlarınız aleyhine de olsa Allah için adaleti gözetin…’ (Nisa, 4/ 135). Kur’an, yürütme organının faaliyet alanının, belli ölçüler içerisinde olmasını istemektedir. Hukuk devleti ise, ‘Devlet faaliyetlerinin takdiri kaidelere değil, hukuki kaidelere tâbi olmasıdır…’ Allah, ‘keyfi davranmayı Elçi’sine dahi yasaklamıştır.’ (Nisa, 4/105). Kısaca, Kur’an hukukun üstünlüğü ilkesini savunmaktadır.” (Ahmet Akbulut, Sahabe Dönemi İktidar Kavgası, s. 28, OTTO).

“… Nebevî yönetim bir hukuk devletiydi. Hukukun üstünlüğüne dayanıyordu. Bu hukuk elbette kaynağı ilahi olan İslâm hukukuydu; yani İslâm’dı. Bu hukukun üstün olduğu bir yerde saltanat mümkün değil yaşayamazdı. İslâm hukuku yaşamasına izin vermezdi. …” (Mustafa İslâmoğlu, İmamlar ve Sultanlar, s. 27, DENGE).

“İslâm saltanatın her türünü reddetmişti. Resulullah da diğer tüm Nebiler gibi saltanatın tüm çeşitlerini reddetmiş, dünyevî önderliği sefahat ve sömürüye dayanan saltanat üzerine değil, hukukun üstünlüğüne dayanan ‘nübüvvet’ üzerine bina etmişti.

Saltanat zulme dosttu, İslâm düşmandı. Saltanat despotluğa, İslâm şûraya dayanıyordu. Nebevî yönetim şehadete, saltanat ise sefahate dayanıyordu. Nebevî yönetimde hukuk yöneticiden, saltanatta ise yönetici hukuktan üstündü. Biri hukuk devleti, diğeri imtiyaz devletiydi.” (Mustafa İslamoğlu, AGE, s. 26).

Sonuç olarak Kur’an ve İslam’ın ne din devleti ne şer’î devlet ne de Teokratik devlet talebi vardır. O tüm insanları kucaklayan, insan haklarını teminat altına alan, inanç özgürlüğünü önceleyen bir hukuk devletinin kurulmasına ortam hazırlamış ve bunun için evrensel ilkeler belirlemiştir.

— Devam Edecek-